Ghi nhận quần thể Thông hai lá (Pinus latteri Mason) quý hiếm mới tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai

Trong quá trình khảo sát thực địa tại khu vực Trạm Kiểm lâm Bãi Cháy, nhóm nghiên cứu của TTNĐ Việt - Nga phối hợp với cán bộ Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên (Khu BTTN) Kon Chư Răng và các chuyên gia của Hội Động vật học Frankfurt tại Việt Nam đã ghi nhận một quần thể Thông nhựa (còn gọi là Thông hai lá hoặc Thông hai lá núi đất, có tên khoa học Pinus latteri Mason).

Đây là ghi nhận đầu tiên về loài tại Khu BTTN Kon Chư Răng, bổ sung dữ liệu quan trọng cho danh lục thực vật hạt trần của khu bảo tồn, đồng thời góp phần làm rõ đặc điểm phân bố của loài và tiếp tục khẳng định giá trị đa dạng sinh học của hệ sinh thái nơi đây.

Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy, quần thể gồm khoảng 15 cá thể. Trong đó, cây lớn nhất cao khoảng 35 m, chu vi thân đo tại vị trí 1,3 m khoảng 260 cm (tương đương đường kính khoảng 83 cm). Sự hiện diện của những cây trưởng thành có kích thước lớn cho thấy giá trị đáng chú ý của quần thể về cấu trúc, khả năng cung cấp nguồn hạt và bảo tồn nguồn gen bản địa tại chỗ trong sinh cảnh tự nhiên.

Về phân loại học, Pinus latteri thuộc ngành Pinophyta, lớp Thông (Pinopsida), bộ Thông (Pinales), họ Thông (Pinaceae) và chi Thông (Pinus). 

Trong lịch sử nghiên cứu, danh pháp của loài từng được xử lý khác nhau qua các thời kỳ. Trong công trình tổng quan của Phan Kế Lộc và cộng sự (2017), Pinus latteri Mason được sử dụng làm tên khoa học chính thức, còn Pinus merkusii Jungh. & de Vriese được ghi nhận trong nhóm tên từng dùng cho taxon này. Một số tài liệu trước đây coi các quần thể thông ở Đông Nam Á lục địa là P. merkusii hoặc xếp P. latteri ở cấp phân loài, thứ của P. merkusii. Tuy nhiên, các hệ thống phân loại hiện hành như Plants of the World Online chấp nhận P. latteri là một loài độc lập, phân bố chủ yếu ở Đông Nam Á lục địa; trong khi P. merkusii theo nghĩa hẹp được dùng cho các quần thể ở Sumatra và Philippines. 

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu thống nhất sử dụng tên Pinus latteri Mason, đồng thời ghi chú Pinus merkusii là tên từng được sử dụng trong một số hệ thống phân loại và tài liệu trước đây.

Thông 2 lá ghi nhận ngoài tự nhiên tại Khu BTTN Kon Chư Răng.

Mẫu tiêu bản quả thông.

Mẫu lá thông.

Pinus latteri là loài thông bản địa của khu vực Đông Nam Á lục địa, phân bố từ miền nam Trung Quốc đến Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. Cây thường xuất hiện từ vùng thấp đến độ cao khoảng 1.200 m so với mực nước biển, trên các bậc thềm sông có nền đất cát, sỏi, các đồi khô theo mùa hoặc đất nghèo dinh dưỡng. Loài cũng là thành phần của rừng cây họ Dầu và các kiểu thảm thực vật hỗn giao cây lá rộng - lá kim tương đối khô, thoáng.

Một đặc điểm sinh thái của Pinus latteri là khả năng thích nghi với cháy bề mặt. Trong giai đoạn cây non, cây có thể trải qua “giai đoạn dạng cỏ”, khi đó chồi sinh trưởng nằm gần mặt đất và được bao bọc bởi các lá kim, giúp cây có khả năng chống chịu nhất định trước những đám cháy cường độ thấp. Đặc điểm này tạo điều kiện cho loài tái sinh và tồn tại trong các sinh cảnh khô, thoáng, thường xuyên chịu tác động của lửa. Tuy nhiên, cháy rừng có cường độ lớn hoặc xảy ra với tần suất bất thường vẫn có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến cây non và quần thể tự nhiên.

Ở quy mô toàn cầu, Pinus latteri được IUCN xếp ở mức NT - Near Threatened (Sắp bị đe dọa) do suy giảm về diện tích chiếm chỗ, chất lượng sinh cảnh và số lượng cây trưởng thành vì khai thác và mất rừng, dù dữ liệu toàn vùng phân bố chưa đủ để định lượng chính xác. Các sức ép chính gồm khai thác gỗ, khai thác nhựa, chuyển đổi đất rừng sang nông nghiệp, chia cắt sinh cảnh và phát triển hạ tầng, thủy điện. Tại Việt Nam, Danh lục Đỏ Việt Nam 2024 xếp loài ở cấp VU - Sắp nguy cấp, theo tiêu chuẩn B2ab(ii,iii,v) với các mối đe dọa chủ yếu là sự thu hẹp và suy thoái nơi sống, suy giảm số lượng cây trưởng thành do khai thác gỗ, phá rừng, mở rộng sản xuất nông nghiệp và đặc biệt là hoạt động chích nhựa không phù hợp (kể cả đốt thân cây để lấy nhựa), gây tổn hại và tiêu diệt nhiều quần thể tự nhiên.

Ở cấp quần thể địa phương, phát hiện có giá trị trước hết về bảo tồn nguồn gen bản địa: những cá thể trưởng thành, kích thước lớn là nguồn vật liệu di truyền tự nhiên quan trọng, phản ánh khả năng sinh trưởng và tồn tại lâu dài của loài tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Với khoảng 15 cá thể được ghi nhận bước đầu, quần thể cần được ưu tiên khảo sát và theo dõi, bởi tổn thất dù chỉ một số cây trưởng thành cũng có thể làm giảm nguồn hạt, thu hẹp nguồn gen tại chỗ và ảnh hưởng đến khả năng duy trì quần thể.

Thời gian tới, cần tiếp tục mở rộng phạm vi điều tra nhằm xác định đầy đủ quy mô và ranh giới phân bố của quần thể; đánh giá cấu trúc cấp kính, tình trạng sinh trưởng, khả năng ra nón, tái sinh tự nhiên và các nguy cơ tác động trực tiếp. Việc xác lập vị trí từng cá thể, xây dựng hồ sơ theo dõi định kỳ và triển khai biện pháp phòng ngừa khai thác, cháy rừng sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn lâu dài.

Ghi nhận quần thể Pinus latteri là dữ liệu mới có giá trị đối với nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, tỉnh Gia Lai. Phát hiện này tiếp tục cho thấy khu bảo tồn còn nhiều tiềm năng bổ sung dữ liệu về phân bố loài, cấu trúc quần xã và nguồn gen cây rừng bản địa, đặc biệt đối với các nhóm thực vật hạt trần và cây gỗ lớn. Đây cũng là cơ sở quan trọng để định hướng các chương trình nghiên cứu chuyên sâu và xây dựng biện pháp bảo tồn phù hợp trong thời gian tới.

Tin bài: Đặng Hùng Cường (Viện Sinh thái Nhiệt đới)